Historia diecezji

HISTORIA DIECEZJI

1)    Gliwice przed utworzeniem diecezji

Najstarsza księga metrykalna z roku 1598, parafia Wszyskich Św. w Gliwicach

Zasięg terytorialny obecnej diecezji gliwickiej nie posiada żadnego historycznego odniesienia do jakiejkolwiek wyodrębnionej w przeszłości samodzielnej jednostki kościelnej, ale zawiera w sobie bogactwo dziejów, które można wiązać równolegle z początkami państwa czeskiego i polskiego w X w. Natomiast diecezja ta utworzona została w tysiąc lat później w ramach analizowania i poszukiwania określonych uzasadnień dla stworzenia nowych podstawa i schematów diecezjalnych pod koniec XX w., gdyż dotychczasowe diecezje – katowicka i opolska – były za duże, zarówno pod względem terytorialnym, jak i ludnościowym. Warto też uświadomić sobie, że diecezja opolska należała do metropolii wrocławskiej, natomiast katowicka wchodziła w skład prowincji krakowskiej. Rozdarcie to, chociażby tylko pod tym względem, domagało się przeorganizowania.

Zasięg więc diecezji gliwickiej wyznacza najogólniej teren zakreślony obszarem Górnośląskiego Okręgu przemysłowego, z dołączonym do niego rolniczym rejonem Lublińca. W przeszłości przez to terytorium  przebiegała granica między diecezjami wrocławską i krakowską i to już determinowało od początków dziejów nieco odrębny sposób realizowania się wielu istotnych form życia kościelnego. Zaś Ziemia Bytomska od początku XIX w. należała do diecezji krakowskiej jako dekanat bytomski, a jego zarania dopatrzyć się można już na przełomie XIII i XIV w. Ziemia Gliwicka natomiast oraz rejon lubliniecki wchodziły zawsze w skład rozleglej diecezji wrocławskiej.

Takie długie polityczne dzieje tego terenu uformowały wyodrębniające się stopniowo organizmy, które jako graniczne, były otwarte na sąsiedztwo, ale równocześnie podlegały określonym napięciom, które odbijały w sobie ciążenie do innych centrów. Początkowa przynależność całego  Śląska do monarchii Piastów umożliwiła rozwój mieszkańców całej ziemi w łączności z ideami i programami państwa polskiego. W późniejszym okresie, gdy Śląsk stał się częścią Korony Królestwa Czeskiego w latach 1289-1327, a Kazimierz Wielki na mocy traktatów z władcami Czech w latach 1335-1339 zrzekła się praw do Śląska, bliskość Królestwa Polskiego i Krakowa nie pozwalały jednak trwać w całkowitej izolacji i obojętności na oddziaływanie tego królewskiego centrum. Podobnie było w okresie Habsburgów, a nawet zajęcie niemal całego Śląska przez Prusy nie odcięło tych ziem od ich pierwotnej wspólnoty.

Sztandar w parafii Wszystkich Św. w Gliwicach przedstawiający Matkę Boską ochraniająca miasto w czasie najazdu w 1626 roku

Próbując ustalić stan przynależności poszczególnych fragmentów naszych ziem od początku uchwytnych dziejów należy stwierdzić, że terytoria na zachód od linii Cieszyn-Bielsko-Gliwice-Woźniki i dalej wzdłuż rzeki Stobrawy należały do Śląska; taka tez była wschodnia granica średniowiecznej diecezji wrocławskiej. Natomiast wschodnia część interesujących nas ziem wchodziła w skład Małopolski i ówczesnej diecezji krakowskiej. O ile pod względem kościelnym to rozgraniczenie przetrwało stabilnie do początków XIX stulecia, o tyle politycznie już pod koniec XII w. doszło do istotnej zmiany za sprawą księcia krakowskiego Kazimierza Sprawiedliwego (1177-1194). Książę ten otrzymał tron krakowski na skutek złamania zasady senioratu, korzystając z zamieszania wywołanego buntem w Krakowie przeciw rządom Mieszka III Starego, który w tej sytuacji schronił się wtedy u swego bratanka, księcia Mieszka Plątonogiego w Raciborzu. Wtedy książę raciborski, korzystając z tego zamieszania, a rywalizujący od dawna ze swym bratem Bolesławem Wysokim, wypędził go z Wrocławia i jego dzielnicy na Śląsku. Bolesław Schronił się wtedy u księcia Kazimierza Sprawiedliwego w jego siedzibie w Krakowie. By doprowadzić do zgody między książętami śląskimi Kazimierz przybył wnet do Raciborza, próbując być rozjemca w tym sporze rodzinnym. Okazją do podjęcia mediacji były narodziny syna Mieszka Plątonogiego, również Kazimierza, dla którego na ojca chrzestnego zaproszono właśnie księcia krakowskiego. Wtedy Kazimierz Sprawiedliwy przekazał dla syna Mieszka raciborskiego Bytom, Oświęcim, Toszek i Siewierz wraz z przyległościami; był to akt rekompensaty za Wrocław, odstąpiony jednak ostatecznie Bolesławowi Wysokiemu. W ten sposób Ziemia Bytomska włączona została do księstwa raciborskiego i odtąd już politycznie pozostała w organicznej łączności z terytorium Śląska, a zwłaszcza jego wschodniej części  i dzieliła jego losy, chociaż kościelnie zwierzchnikiem pozostał na tym terytorium nadal biskup krakowski aż do początków XIX w. I dopiero wtedy wydarzenia z rozbiorami Polski, następnie wojnami napoleońskimi i konsekwencjami poprowadzenie na tym terenie nowych granic między Prosami, Austrią i Rosją, pociągnęły za sobą także zmiany natury kościelnej. Ponieważ Bytom znajdował się od wieków w granicach Śląska przeprowadzono wówczas regulację przynależności diecezjalnej i na mocy bulli De salute animarum papieża Piusa VII z 16 VII 1821 r. dekanaty bytomski i pszczyński zostały odłączone od diecezji krakowskiej i włączone do wrocławskiej. Było to po prostu dokończenie zmian w ujednoliceniu przynależności tego skrawka terytorium pod względem politycznym i kościelnym.

Kolejne, tym razem najdalej idące zmiany, które już zostały usankcjonowane na trwałe, nastąpiły na początku XX stulecia. Wydarzenia związane z zakończeniem I wojny światowej (1918), odrodzeniem Polski i walkami o przyłączenie Górnego Śląska do nowego państwa, w następstwie czego rozgraniczono to terytorium, spowodowały daleko idące zmiany w obrazie kościelnym. Część przemysłowa z Katowicami, Królewską Hutą (Chorzowem) i Tarnowskimi Górami oraz powiat lubliniecki, która znalazła się w granicach Polski została w 1922 r. ustanowiona jako administracja apostolska, a w 1925 r. podniesiona do rangi samodzielnej diecezji katowickiej. Natomiast Bytom, Zabrze, Gliwice – ze swymi powiatami – pozostały nadal w granicach Niemiec, i tym samym, w obrębie diecezji wrocławskiej. Owo rozdarcie terytorium, rozwijającego się przez wieki jako organiczna całość, nie przyczyniło się do stabilizacji wytworzonych tutaj stosunków.

Ujawniło się to w 1945 r., kiedy rozpoczęła się nowa epoka w dziejach tej ziemi, potraktowana przez ówczesne gremia społeczne jako spełnienie się wielowiekowego postulatu o przywróceniu pierwotnego wymiaru dziejowego dla mieszkańców tej wielkiej dzielnicy.

W tym kontekście zmiany kościelne z 1992 r. o powołaniu metropolii górnośląskiej i nowej diecezji gliwickiej były jakby dopowiedzeniem mocą papieskich decyzji kolejnego kroku w kierunku integracji ziemi i ludności tutaj zamieszkującej. Kształt jednakże nowej diecezji wypłynął nie z przesłanek historycznych, lecz podyktowany był aktualnymi odniesieniami, co nie przeszkadza budować przyszłości na fundamencie bogatej przeszłości.
 
2) Utworzenie diecezji
Diecezja gliwicka została erygowana bullą Ojca świętego Jana Pawła II Totus Tuus Poloniae populus 25 marca 1992 roku. Jej terytorium zostało wydzielone z obszaru dwóch starszych diecezji: z północnej części diecezji katowickiej i z południowo-wschodniej części diecezji opolskiej. Diecezja gliwicka wraz z diecezją opolską i archidiecezją katowicką tworzą obecnie nową prowincję kościelną – Metropolię Górnośląską. 

Powstanie w 1992 roku nowej diecezji gliwickiej połączyło parafie leżące w środkowej części Górnego Śląska. Ustanowienie Metropolii Górnośląskiej, do której oprócz archidiecezji katowickiej należą także diecezje gliwicka i opolska, usunęło na mapie stare polityczne, a w konsekwencji również i kościelne podziały. Można powiedzieć, że historia Kościoła katolickiego na Górnym Śląsku zatoczyła duże koło i scaliła ponownie w granicach jednej metropolii dwa powojenne Kościoły partykularne: opolski i katowicki, wydzielając z terenów przygranicznych nową diecezję gliwicką. Stare granice poplebiscytowe w zasadzie przestały istnieć (za wyjątkiem 3 zabrzańskich parafii: Makoszów, Kończyc i Pawłowa, należących do archidiecezji katowickiej).Oprócz wspólnego dziedzictwa przeszłości parafie diecezji gliwickiej łączy ich przeważnie przemysłowy charakter oraz specyfika śląskiej kultury i obyczajów. Należące poprzednio do diecezji opolskiej miasta: Gliwice, Zabrze, Bytom i Pyskowice stanowiły odrębny, mniejszy rejon duszpasterski, którym od 1981 roku opiekował się ówczesny biskup pomocniczy Jan Wieczorek. Kościelne zmiany z 1992 roku były wypadkową podejmowanych w poprzednich latach działań duszpasterskich. 

Z chwilą erygowania diecezji, jej stolicą ustanowiono miasto Gliwice, a kościół parafialny p.w. Świętych Apostołów Piotra i Pawła został podniesiony do godności Kościoła Katedralnego. Głównymi patronami diecezji gliwickiej są Święci Apostołowie Piotr i Paweł. Ponadto patronuje nam: Matka Boska Piekarska, czczona jako Matka Sprawiedliwości i Miłości Społecznej, a także św. Anna, czczona od wieków w sanktuarium znajdującym się w obrębie diecezji opolskiej. Na patrona nowej metropolii górnośląskiej obrano św. Jacka Odrowąża, założyciela polskiej gałęzi dominikanów, pochodzącego z Kamienia Śląskiego pod Opolem.
 
3) Terytorium Diecezji
                                                                 

Diecezja gliwicka obejmuje obszar 2 250 km2, z którego 60,6% należało wcześniej do diecezji opolskiej, a 39,4% do diecezji katowickiej. W bulli papieskiej z 1992 roku wymieniono dekanaty lub części dekanatów, które weszły w skład nowo utworzonej diecezji. Dekretami biskupa ordynariusza z dnia 12 maja i 25 czerwca 1992 roku zostały utworzone cztery nowe dekanaty: Gliwice Ostropa, Gliwice Sośnica, Pławniowice i Żyglin. Z dniem 23 maja 1992 roku weszły w życie dekrety, które na nowo określiły zasięg terytorialny dekanatów. Diecezja liczy obecnie 18 dekanatów, a z najdalej oddalonych parafii do stolicy diecezji jest niespełna 60 kilometrów. 

Północną część diecezji gliwickiej stanowi sześć dekanatów wchodzących wcześniej do diecezji katowickiej. Są to dekanaty: Lubliniec, Sadów, Tarnowskie Góry, Tarnowskie Góry Stare Tarnowice, Woźniki i Żyglin. Południową część diecezji gliwickiej stanowią dekanaty należące uprzednio do diecezji opolskiej: Bytom, Bytom Miechowice, Gliwice, Gliwice Łabędy, Gliwice Ostropa, Gliwice Sośnica, Kuźnia Raciborska, Pławniowice, Pyskowice, Toszek, Zabrze i Zabrze Mikulczyce. 

Od zachodu diecezja gliwicka graniczy z diecezją opolską, od południa z archidiecezją katowicką, od wschodu z diecezją sosnowiecką, a od północnego wschodu z archidiecezją częstochowską. Najbardziej na południe wysunięty jest dekanat Kuźnia Raciborska, a w nim parafia św. Anny w Babicach. Na północy diecezji graniczną parafią jest parafia Najświętszego Serca Pana Jezusa w Herbach Śląskich, w dekanacie sadowskim. Jedynie parafia p.w. św. Anny w Dziergowicach znajduje się w granicach administracyjnych województwa opolskiego. Pozostałe parafie znajdują się na terytorium województwa śląskiego. 

W starym układzie podziału administracyjnego państwa, obowiązującym do 31.12.1998 roku, dekanaty: Lubliniec, Sadów i Woźniki znajdowały się na obszarze dawnego województwa częstochowskiego. Nowo utworzona diecezja gliwicka liczyła początkowo 145 parafii, z których 50 należało uprzednio do diecezji katowickiej, a 95 do diecezji opolskiej. 

Obecnie diecezja liczy 157 parafii. Ponadto na jej terenie znajdują się 3 parafie niepodlegające jurysdykcji biskupa gliwickiego. Są nimi 2 parafie wojskowe w Gliwicach i Lublińcu oraz jedna parafia obrządku ormiańskiego w Gliwicach. Oprócz kościołów parafialnych na terenie diecezji istnieje 20 kościołów filialnych, w których sprawuje się regularnie Msze święte, a także 56 kaplic publicznych i półpublicznych